AEG przy Humboldthain (1894–1941)
Silniki, maszyny i urządzenia elektryczne – gama produktów wytwarzanych w nowej lokalizacji AEG około 1900 roku była ogromna. Choć powstały w odstępie zaledwie kilku lat, widoczna jest wyraźna różnica estetyczna między fabryką urządzeń AEG a architekturą Nowej Rzeczowości budynków zaprojektowanych przez światowej sławy projektanta przemysłowego i architekta Petera Behrensa. Szczególnie imponująca jest monumentalna hala montażowa dużych maszyn. W 1984 roku zakłady zostały zamknięte, a liczne budynki wyburzono. Te, które przetrwały, objęto ochroną zabytków i tworzą dziś Humboldthain Technology Park, w którym mieszczą się wydziały uczelni technicznej, przedsiębiorstwa handlowe oraz firmy medialne. Historyczne główne wejście znajduje się za rogiem, przy Brunnenstraße 107a. Tak zwana „Beamtentor” (Brama Urzędników), zaprojektowana przez Franza Schwechtena, ozdobiona jest kołem zębatym jako symbolem przemysłu.

Browar (1897) i willa Groterjan (1907)
Piwne specjały słodowe opatentowane przez Christopha Groterjana były główną atrakcją niewielkiego browaru, który został otwarty przy Milastraße 4 w 1897 roku. Aby zwiększyć sprzedaż piwa, urządzono typową berlińską salę biesiadną z kręgielnią do gry w kręgle oraz ogród piwny mogący pomieścić 1 500 gości. Tuż obok, przy Milastraße 1, piwowar wybudował w 1907 roku bogato zdobioną willę, która służyła jako jego prywatna rezydencja i siedziba firmy. W 1914 roku Groterjan połączył swój browar z browarem piwa pszenicznego Gebhardt i przeniósł produkcję do dzielnicy Wedding. Hale produkcyjne zajęła następnie fabryka czekolady i cukru. Sala biesiadna najpierw mieściła kino „Mila-Lichtspiele”, a później – aż do 1990 roku – służyła jako scena prób teatru Volksbühne przy Rosa-Luxemburg-Platz. Obecnie w dawnym budynku sali biesiadnej znajduje się sklep meblowy, a w willi działa restauracja.

Browar Pfefferberg (1844)
Browar ten został zbudowany na pustych polach tuż za bramą miejską przez bawarskiego piwowara Josepha Pfeffera – pioniera przemysłowej produkcji piwa, który sprowadził do Berlina recepturę piwa typu lager, fermentowanego metodą dolnej fermentacji. Działający przy browarze ogród piwny cieszył się dużą popularnością aż do wybuchu I wojny światowej. W 1919 roku browar został przejęty przez Schultheiss, a produkcję piwa zakończono w 1921 roku. W kolejnych latach w zabudowaniach produkcyjnych mieściły się fabryka czekolady, piekarnia hurtowa, a po II wojnie światowej – wydawnictwo „Neues Deutschland”. Po 1990 roku organizacja Pfefferwerk Verein zur Förderung von Stadtkultur, zajmująca się rewitalizacją przestrzeni miejskich, opracowała koncepcję utworzenia w tym miejscu centrum społeczno-kulturalnego. Pomysł okazał się sukcesem. Obecnie dawny browar jest tętniącym życiem ośrodkiem sztuki i kultury, oferującym również różnorodne miejsca noclegowe oraz bogatą ofertę rozrywkową. Działa tu także nowy browar restauracyjny, w którym ponownie serwowane jest piwo warzone na miejscu. Architektura dawnego ogrodu piwnego do dziś zachowała atmosferę niegdyś idyllicznego otoczenia.
Wskazówka: Fundacja Stiftung Pfefferwerk organizuje zwiedzanie na życzenie. Kontakt: info@stpw.org .
W pobliżu znajdują się również dwa inne dawne browary:
Browar Königsstadt (1850) – Saarbrücker Straße 24 – gidak.de
Browar Bötzow (1876) – Prenzlauer Allee 242 – boetzowberlin.de/en

Dziedzińce przy Südstern (1908)
Höfe am Südstern to przykład zespołu podwórek z ekskluzywnymi przestrzeniami handlowymi, flankowanymi po obu stronach eleganckimi budynkami mieszkalnymi od strony ulicy. Okazały budynek przy Hasenheide posiada przedogródek. Każde piętro obejmuje sześciopokojowe mieszkanie z pokojem dla służącej oraz osobnym wejściem dla personelu. Budynek mieszkalny przy Körtestraße jest znacznie skromniejszy. Pomiędzy nimi znajdują się cztery dziedzińce przeznaczone na działalność handlową, odpowiednie dla różnych rodzajów firm. Ten kompleks stanowi ostatni etap rozwoju architektury typu Kreuzberg Mix. Charakteryzuje się on budynkami tylnymi z dużymi oknami oraz dziedzińcami z dostępem dla pojazdów z obu ulic. Obecnie przestrzenie handlowe na dziedzińcach stanowią prestiżową lokalizację dla firm z różnych branż. Stara willa w drugim dziedzińcu, niegdyś należąca do rodziny przemysłowców, obecnie jest wykorzystywana przez agencję reklamową.

E-Werk w stacji transformatorowej Buchhändlerhof (1928)
Druga elektrownia w Berlinie (1885) była nieustannie rozbudowywana i szybko wypełniła ograniczoną przestrzeń ciasnego dziedzińca, na którym została wzniesiona. Nowa technologia prądu trójfazowego umożliwiła wytwarzanie energii elektrycznej na obrzeżach miasta oraz jej przesyłanie do centrum niemal bez strat. W związku z tym konieczne stało się budowanie stacji transformatorowych, które obniżały wysokie napięcie i rozprowadzały energię do lokalnej sieci. W 1928 roku elektrownię przekształcono w stację transformatorową, dostarczającą energię elektryczną na Potsdamer Platz i do innych części miasta. Po upadku Muru Berlińskiego najstarszy obiekt energetyczny w Niemczech otrzymał nowe życie jako E-Werk – jedno z miejsc narodzin światowego ruchu techno. Obecnie funkcjonuje jako przestrzeń wydarzeń pod nazwą ewerk.

Elektrownia Berlin (1964) i Elektrociepłownia Mitte (1997)
Po wzniesieniu Muru Berlińskiego stolica Niemieckiej Republiki Demokratycznej potrzebowała własnego źródła energii. W odpowiedzi na te potrzeby w 1964 roku uruchomiono Elektrownię Berlin-Mitte. Elektrownia zakończyła działalność w 1997 roku, kiedy oddano do użytku nową Elektrociepłownię Berlin-Mitte. W 2006 roku do południowej części dawnej elektrowni przeniósł się legendarny klub techno Tresor. Od 2010 roku Kraftwerk Berlin wykorzystuje 100-metrową halę turbin do organizacji wystaw i różnorodnych wydarzeń. Nowy obiekt energetyczny jest nowoczesną elektrociepłownią gazowo-parową pracującą w układzie kogeneracyjnym. Jednocześnie wytwarza energię elektryczną oraz ciepło sieciowe. Dzięki swojej historycznej lokalizacji elektrownia znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowy mieszkaniowej.

Estakada kolejki nadziemnej Schönhauser Allee
Trudno wyobrazić sobie metro biegnące po wiadukcie. Aby uniknąć trudności technicznych związanych z budową tunelu pod Szprewą i okoliczną zabudową na początku XX wieku, władze Berlina zdecydowały się na tańsze rozwiązanie – kolej nadziemną. Elegancka konstrukcja zaprojektowana przez architekta berlińskiego metra Alfreda Grenandera zyskała przydomek „miejski parasol”, ponieważ chroniła spacerowiczów przed deszczem i słońcem. W czasie budowy inwestycja spotkała się z licznymi protestami: właściciele nieruchomości obawiali się drgań zagrażających budynkom, kupcy – spadku obrotów, mieszkańcy – hałasu, a przyszli pasażerowie byli zaskoczeni wysokością planowanych cen biletów. Dziś wiadukt jest objęty ochroną konserwatorską jako zabytek.

Fabryka urządzeń AEG (1890)
Założone przez Emila Rathenaua przedsiębiorstwo Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft (AEG) wyrosło na światowego lidera w branży elektrotechnicznej. O tej historii do dziś przypominają imponujące budynki fabryczne firmy. Od 1890 roku produkowano tu nowatorskie urządzenia oraz podzespoły elektryczne. Fasada od strony Ackerstraße, zaprojektowana przez Franza Schwechtena (głównego architekta cesarza Wilhelma II), wyróżnia się charakterystycznymi dla historyzmu ornamentami roślinnymi oraz motywem wschodzącego słońca, symbolizującym wielkie nadzieje wiązane z energią elektryczną. Fabryka szybko okazała się zbyt mała, by sprostać potrzebom rozwijającego się przedsiębiorstwa. W 1894 roku AEG zakupiło więc część sąsiedniego targowiska bydła. Obecnie w dawnym zakładzie produkcji urządzeń AEG mieści się Instytut Technologii Żywności Uniwersytetu Technicznego w Berlinie.

Fichtebunker (Gazometr przy Fichtestraße)
Od 1884 roku magazynowano tu gaz miejski wykorzystywany do zasilania berlińskich latarni ulicznych. Zachowany do dziś ceglany gazometr jest ostatnim z czterech takich obiektów, które niegdyś znajdowały się w tym miejscu. Wprowadzenie oświetlenia elektrycznego ulic w 1937 roku sprawiło, że gazometr przestał być potrzebny. Pod koniec 1940 roku został przebudowany na schron przeciwlotniczy. Dawna ceglana konstrukcja pełniła jedynie funkcję zewnętrznej osłony dla masywnych ścian schronu. W czasie nalotów schronienie znajdowały tu kobiety pracujące na potrzeby przemysłu wojennego wraz ze swoimi dziećmi. Po zakończeniu II wojny światowej gazometr służył jako tymczasowe schronienie dla uchodźców przejeżdżających przez Berlin (aż do lat 50. XX wieku). Później mieścił dom opieki oraz schronisko dla osób bezdomnych. Po blokadzie Berlina Zachodniego (1948–1949) wykorzystywano go również jako magazyn tzw. Rezerwy Senatu. Pod koniec zimnej wojny obiekt ponownie zyskał nowe przeznaczenie – na jego dachu powstały luksusowe apartamenty.
Wskazówka: Organizacja Berliner Unterwelten podczas wycieczek po tzw. Fichte-Bunker przedstawia bogatą historię tego niezwykłego miejsca.

Historyczny port w Berlinie
Przez stulecia drogi wodne były najważniejszymi szlakami transportowymi prowadzącymi do Berlina i z Berlina. Tradycyjne holowniki parowe, zabytkowe barki oraz nostalgiczne statki pasażerskie zacumowane w historycznym porcie przy śluzie Mühlendamm przypominają o tej bogatej przeszłości. To właśnie tutaj znajduje się historyczne serce Berlina, które w średniowieczu było niewielką wyspą na Szprewie. Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1244 roku, natomiast port został po raz pierwszy wymieniony w dokumencie z 1298 roku. Od początku był ściśle związany z rozwojem Berlina i dał początek powiedzeniu: „Barki zbudowały Berlin”. Około 1900 roku holowniki parowe i barki transportowały z Brandenburgii do Berlina ogromne ilości cegieł, niezbędnych do wznoszenia nowych budynków mieszkalnych. Z Łużyc i Śląska dostarczano natomiast węgiel dla dynamicznie rozwijającej się metropolii. Obecnie port jest prowadzony przez około 100 wolontariuszy ze stowarzyszenia Berlin-Brandenburg Schifffahrtsgesellschaft e.V., które zajmuje się ochroną i popularyzacją historii żeglugi śródlądowej. Członkowie stowarzyszenia konserwują zabytkowe jednostki oraz organizują liczne wydarzenia. Dzięki wsparciu Fundacji Lotto trwa obecnie modernizacja ekspozycji i tablic informacyjnych. W planach jest także ponowne otwarcie restauracji na statku oraz budowa tarasu wzdłuż śluzy, który zapewni więcej przestrzeni rekreacyjnej dla odwiedzających Fischerinsel.
Wskazówka: W ładowni barki „Renate Angelika” znajduje się wystawa poświęcona historii żeglugi. Początek i zakończenie sezonu wyznaczają rejsy zabytkowymi parowcami, które zabierają pasażerów do Köpenick i z powrotem.

KulturBrauerei, dawna browarnia Schultheiss (1878)
Browar, stajnia, restauracja – takie napisy można nadal znaleźć na budynkach, które Franz Schwechten zaczął wznosić w 1878 roku dla jednego z największych browarów w Europie. Warsztaty dla osób z niepełnosprawnościami, placówki opieki nad dziećmi oraz łaźnie świadczą o postępowym podejściu społecznym tego odnoszącego sukcesy właściciela. Browar został znacjonalizowany po utworzeniu Niemieckiej Republiki Demokratycznej i działał do 1968 roku. Dziś KulturBrauerei jest miejscem, gdzie można jeść, pić i tańczyć. Mieści się tam również kino, wypożyczalnia rowerów oraz muzeum poświęcone życiu codziennemu w NRD.

Miejsce narodzin Siemensa (1847) Siedziba Siemensa (1901)
Dla Steve’a Jobsa i Apple był to garaż. Dla Siemensa – mały warsztat na tylnym dziedzińcu. To tutaj, w cieniu dworca Anhalter Bahnhof, „Siemens & Halske – Zakład Budowy Telegrafów” rozpoczął swoją drogę ku przekształceniu się w światowy koncern przemysłowy, jaki znamy dzisiaj. Firma ulokowała tu swoją siedzibę w 1901 roku; obecnie mieści się tu redakcja gazety Tagesspiegel.
Gdy siedzibę przeniesiono do nowo utworzonej dzielnicy Siemensstadt w Spandau, przedsiębiorstwo nadal chciało zachować obecność w historycznej lokalizacji, blisko dzielnicy rządowej. Dlatego w 1915 roku wzniesiono tu reprezentacyjny budynek (obecnie hotel Mövenpick).”

Muzeum Komunikacji w Berlinie (1898)
Muzeum Komunikacji zostało założone w 1872 roku jako pierwsze na świecie muzeum poczty. Zabytkowy gmach został udostępniony zwiedzającym w 1898 roku. Od kołatek wirujących i sygnałów dymnych po alfabet Morse’a i smartfon – muzeum przedstawia fascynującą historię rozwoju środków komunikacji. Pokazuje również, jak energia elektryczna zrewolucjonizowała porozumiewanie się na odległość. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest pierwszy na świecie telefon, skonstruowany przez Philippa Reisa. Muzeum ma także interaktywny charakter – odwiedzający mogą samodzielnie obsłużyć pocztę pneumatyczną, telegraf optyczny oraz maszynę do pisania. W atrium czekają również przyjazne roboty.

Niemieckie Muzeum Techniki (1983)
Innowacyjna technologia w parze z elegancką formą — od zawsze jedno inspirowało drugie. Maszyny parowe zdobiono jak antyczne świątynie, lokomotywy zamieniały się w opływowe cuda, a samochody stawały się ikonami stylu. Każdy z tych wynalazków miał swoje praktyczne zadanie, ale żeby ludzie naprawdę je pokochali, musiały też dobrze wyglądać. W Technikmuseum można zobaczyć mnóstwo świetnych przykładów tego, jak funkcja i forma wzajemnie się napędzają.

Ruiny portyku Anhalter Bahnhof
Anhalter Bahnhof to dawny dworzec kolejowy w Berlinie, w Niemczech, położony około 600 m na południowy wschód od Potsdamer Platz. Niegdyś jedna z najważniejszych stacji kolejowych Berlina, została poważnie zniszczona podczas II wojny światowej, a ostatecznie zamknięta dla ruchu w 1952 roku, kiedy należąca do NRD Deutsche Reichsbahn przekierowała cały ruch kolejowy pomiędzy Berlinem a miejscowościami w NRD, omijając teren Berlina Zachodniego. Nazwa stacji przetrwała w istniejącej do dziś stacji S-Bahn o tej samej nazwie, otwartej w październiku 1939 roku jako część połączenia North-South S-Bahn.”

Stacja transformatorowa Humboldt (1927)
Hans Heinrich Müller objął kierownictwo działu budowlanego Bewag w 1924 roku. Projektował stacje elektroenergetyczne na terenie całego Berlina, których forma nawiązywała do architektury zamkowej. Fascynował go bowiem Zamek w Malborku – największa ceglana budowla gotycka w Europie, położona w dzisiejszym polskim mieście Malbork. Estetyczne inspiracje, które Müller zaczerpnął z Zamku w Malborku, oraz sposób, w jaki wykorzystywał i przetwarzał jego charakterystyczne detale architektoniczne, można dostrzec w wielu jego projektach. Nigdzie jednak nie są one tak wyraźnie widoczne jak tutaj. Obecnie budynek jest siedzibą firmy GetYourGuide.

Stacja transformatorowa Scharnhorst (1927)
Ta stacja transformatorowa wyróżnia się wyjątkowym elementem – przeszklonym punktem obserwacyjnym na wysokości 25 metrów, z którego nadzorowano miejskie oświetlenie uliczne. Aż do lat 40. XX wieku pracownik decydował stamtąd o właściwym momencie włączania i wyłączania latarni. Hans Heinrich Müller, główny architekt berlińskiego przedsiębiorstwa energetycznego Bewag, stworzył nowoczesny styl architektoniczny, który wynosił elektryczność niemal do rangi sacrum. Jego „katedry elektryczności” symbolizowały ogromne znaczenie stacji transformatorowych dla szybkiego rozwoju urbanistycznego i przemysłowego Berlina. Obecnie stacja transformatorowa Scharnhorst znana jest jako Vattenfall Building, od nazwy firmy energetycznej, która zajmuje ten obiekt. Mieszczą się w nim centralna administracja oraz dział obsługi klienta.

Tunel testowy AEG (1897)
Pierwszy tunel metra w Niemczech.Tunel o długości 295 metrów łączył fabrykę urządzeń AEG z zakładami AEG Humboldthain. Elektryczne pociągi przewoziły między obiema lokalizacjami zarówno materiały, jak i pracowników. Budowla miała oczywiście praktyczne zastosowanie, ale służyła także jako demonstracja, że w Berlinie można zbudować system metra na wzór londyńskiego. Podczas I wojny światowej tunel wykorzystywano do produkcji amunicji. W czasie II wojny światowej pełnił funkcję schronu przeciwlotniczego dla pracowników firmy.
Wskazówka: Tunel można zwiedzać wyłącznie w ramach wycieczek organizowanych przez stowarzyszenie Berliner Unterwelten. Przewodnicy opowiadają fascynującą historię zakładów AEG oraz ich podziemnego połączenia. Więcej informacji: berliner-unterwelten.de/en.