Berliński obiekt próbnego obciążenia gruntu
Betonowa megalomania – Ten betonowy cylinder jest świadectwem planów nazistowskiego architekta Alberta Speera, który zamierzał radykalnie przebudować Berlin w monumentalną stolicę świata o nazwie „Germania”. Aby sprawdzić możliwość wzniesienia ogromnego łuku triumfalnego na tutejszym piaszczystym gruncie, Speer polecił zbudować Schwerbelastungskörper („ciężki korpus obciążeniowy”), który miał symulować ciężar planowanej gigantycznej konstrukcji.
Cylinder waży prawie 13 000 ton, ma 14 metrów wysokości i sięga 18 metrów w głąb ziemi. Do 1948 roku stało się jasne, że konstrukcja osiadła, co dowiodło, iż grunt nie był w stanie udźwignąć tak dużego obciążenia. Ze względu na bliskość okolicznych budynków mieszkalnych nie można było go wysadzić przy użyciu materiałów wybuchowych.
Do 1977 roku obiekt był wykorzystywany przez Niemieckie Towarzystwo Mechaniki Gruntów do badań geologicznych. Od 2009 roku jest udostępniony zwiedzającym.
Wskazówki:
Otwarte od 1 kwietnia do 31 października.
Wstęp, wejście schodami na platformę widokową oraz zwiedzanie z przewodnikiem są bezpłatne.
Schwerbelastungskörper jest częścią Geschichtsparcours Papestraße (Historycznego Szlaku Papestraße).

Dawny Dworzec Paczkowy (1913), przekształcony w centrum wydarzeń STATION Berlin (2005).
Centrum przeładunku paczek – Postpaketbahnhof (Dworzec Paczkowy) został zbudowany w 1913 roku, ponieważ dworce pasażerskie nie były już w stanie sprostać rosnącemu ruchowi przesyłek pocztowych. Przez ponad 90 lat stacja ta obsługiwała paczki z całego świata przeznaczone dla mieszkańców Berlina.
Przetwarzano tu połowę wszystkich paczek przychodzących do Berlina i wysyłanych z miasta, czyli nawet 400 000 przesyłek dziennie. Wagony pocztowe były przetaczane przez lokomotywy elektryczne wyprodukowane przez firmy AEG i Siemens. Później wprowadzono również lokomotywę spalinową firmy O&K, która obecnie jest wykorzystywana na Kolei Muzealnej Niemieckiego Muzeum Techniki (Deutsches Technikmuseum).
W 1997 roku poczta zamknęła dworzec, przechodząc na transport drogowy w dystrybucji przesyłek. W 2005 roku obiekt został przekształcony w STATION Berlin, znane miejsce organizacji targów, konferencji i innych wydarzeń.

Drukarnia wydawnictwa Ullstein (1927)
Najnowocześniejsze wydawnictwo w Europie – W latach 20. XX wieku berlińska dzielnica prasowa (zob. punkt 19 na Trasie 4) stała się zbyt ciasna dla dynamicznie rozwijających się wydawnictw. W 1927 roku rodzina Ullstein przeniosła swoją drukarnię do Tempelhofu, otwierając nowoczesny gmach, który odzwierciedlał skalę działalności i innowacyjność przedsiębiorstwa. Na najwyższych kondygnacjach mieściły się pracownie przygotowujące kolorowe klisze i płyty drukarskie. Poniżej znajdowały się hale drukarskie oraz introligatornia, natomiast na poziomie ulicy zorganizowano dystrybucję wydrukowanych publikacji. Najniższa kondygnacja, z dostępem do kanału, mieściła pomieszczenia socjalne oraz stołówkę z tarasem. W okresie rządów nazistowskich wydawnictwo zostało poddane procesowi tzw. aryzacji – odebrano je żydowskiej rodzinie Ullstein i przejęło je państwo. Po 1945 roku przedsiębiorstwo zwrócono właścicielom. Budynek kilkakrotnie zmieniał właścicieli, jednak przez wiele lat nadal służył działalności wydawniczej i medialnej. W 1985 roku dawny kompleks medialny przebudowano na biurowiec, co symbolicznie zakończyło jego epokę jako jednego z najważniejszych ośrodków drukarstwa w Europie.

Fabryka UFA (1921) ufaFabrik (1979)
Od fabryki filmów do fabryki marzeń – Renoma Berlina jako miasta filmu jest nierozerwalnie związana z wytwórnią Universum Film AG (UFA). Studio przy Viktoriastraße otwarto w 1921 roku, aby wspierać produkcję filmową prowadzoną w Babelsbergu. Przez ponad 50 lat UFA tworzyła filmy, w tym klasyczne produkcje kina niemego, takie jak „Metropolis” w reżyserii Fritza Langa. W tym miejscu odbywała się techniczna obróbka i montaż filmów. Studio zakończyło działalność w 1956 roku, po czym budynki przez wiele lat pozostawały opuszczone. W 1979 roku teren zajęli działacze ekologiczni, którzy stworzyli tu alternatywną wspólnotę życia i pracy.Tak powstało Międzynarodowe Centrum Kultury ufaFabrik, które do dziś jest miejscem realizacji projektów społecznych, ekologicznych i kulturalnych. Obecnie działa tu około 30 mieszkańców oraz 200 pracowników i współpracowników. ufaFabrik stała się inspiracją dla wielu podobnych inicjatyw na całym świecie.

Koszary pruskich pułków kolejowych (1893–1906)
Wojska i koleje – Prusy szybko dostrzegły militarne znaczenie kolei, która umożliwiała błyskawiczny transport żołnierzy i sprzętu tam, gdzie były potrzebne. W 1875 roku ukończono linię kolejową łączącą znajdującą się tutaj wojskową stację kolejową w Berlinie ze strzelnicą w Zossen. W 1892 roku rozpoczęto budowę trzech koszar oraz budynku gospodarczego.
Po I wojnie światowej pułki kolejowe zostały rozwiązane. W 1933 roku budynek gospodarczy przez krótki czas służył jako nazistowskie więzienie prowadzone przez Policję Polową SA. Od 2011 roku jest on udostępniony zwiedzającym jako Miejsce Pamięci Więzienia SA (Memorial SA Prison). Pozostałe budynki są wykorzystywane jako warsztaty, powierzchnie biurowe oraz jedna z lokalizacji Instytutu Roberta Kocha.
WSKAZÓWKA: Geschichtsparcours Papestraße. Broszura PDF i mapa są dostępne pod adresem:

Lotnisko Tempelhof (Zentralflughafen Berlin)
Pierwsze centralne lotnisko wielkiego miasta. W 1909 roku hrabia von Zeppelin krąży swoim sterowcem nad placem ćwiczeń Tempelhof. Jako lotnisko pole zostaje otwarte wraz z małym budynkiem odpraw w 1923 roku. Już w latach 30. XX wieku Berlin obsługuje więcej pasażerów niż Paryż czy Londyn. Pod rządami narodowych socjalistów, w 1936 roku, rozpoczyna się budowa obecnego budynku lotniska według planów Ernsta Sagebiela. Budynek, posiadający 7000 pomieszczeń i łukowaty hangar o długości 1200 metrów, ma wymiary małego miasta. Budowa pozostaje niedokończona. Od 1939 roku wprowadzają się zakłady zbrojeniowe. Robotnicy przymusowi, zakwaterowani w obozie barakowym na terenie lotniska, montują sprzęt wojenny. Ruch lotniczy nadal odbywa się przez terminal z 1923 roku. Po wojnie Amerykanie wykorzystują Tempelhof jako bazę wojskową i otwierają jego części dla ruchu cywilnego. Most powietrzny czyni lotnisko światowej sławy symbolem wolności. W 2008 roku ruch lotniczy zostaje wstrzymany. Największy zabytek architektoniczny Europy oferuje przestrzeń dla wielkich wydarzeń i jest wykorzystywany m.in. przez policję i zarząd dróg w Berlinie. W przyszłości ma tu powstać centrum sztuki i kultury z 1,2-kilometrową galerią historii na dachu. Od wiosny 2023 roku zwiedzający będą mogli wejść na zachodnią część budynku z wieżą kontroli lotów i podziwiać zapierającą dech w piersiach panoramę z tarasu na dachu.
WSKAZÓWKA: Centrum dla zwiedzających CHECK-IN: Wystawa „Lotnisko Tempelhof i jego historia“ | Punkt startowy wycieczek po budynku | check-in.thf-berlin.de

Malzfabrik Berlin
Charakterystycznych okapów na dachu słodowni, otwartej w 1921 roku, nie sposób przeoczyć. Aby wyprodukować słód, jęczmień zwilżano i regularnie obracano aż do momentu kiełkowania. Następnie podgrzewano go, aby go wysuszyć. Obracające się pod wpływem wiatru okapy odprowadzały wilgoć z budynku. Pociągi dostarczały ziarno i odbierały gotowy słód. Firma Schultheiss zamknęła zakład w 1996 roku. W 2005 roku teren przejęła spółka Real Future AG, która przekształciła go w przestrzeń poświęconą kreatywności, kulturze i zrównoważonemu rozwojowi. Swoją działalność prowadzi tu również ECF Aquaponik, zajmująca się hodowlą ryb oraz uprawą bazylii. Całość uzupełniają niewielkie sztuczne mokradła oraz staw rekreacyjny, tworząc wyjątkowe połączenie przemysłowego dziedzictwa, ekologii i nowoczesnych inicjatyw społecznych.

Monumentenhallen (1938/39)
Dom dla „latających pociągów” – W latach 30. XX wieku transport kolejowy przeszedł prawdziwą rewolucję wraz z wprowadzeniem tzw. „latających pociągów” – opływowych spalinowych zespołów trakcyjnych. Wyruszały one ze stacji Anhalter Bahnhof (zob. punkt 2 na Trasie 1). Były przechowywane i serwisowane w halach lokomotywowni, które dziś noszą nazwę Monumentenhallen („Hale Monumentów”), od pobliskiej ulicy Monumentenstraße. Obecnie hale są wykorzystywane przez Niemieckie Muzeum Techniki (Deutsches Technikmuseum) do przechowywania wielkogabarytowych eksponatów z działów kolejnictwa i transportu drogowego. Największym z nich jest Pociąg Muzealny, który podczas dni otwartych kursuje między halami a muzeum.
Wskazówka: Dni otwarte odbywają się we wrześniu.

Opelhalle – Adam Opel AG (1918)
Monumentalna hala przemysłu motoryzacyjnego – Halę warsztatową wzniesiono w 1918 roku dla fabryki rowerów i samochodów Adam Opel. Początkowo składała się z pięciu stanowisk serwisowych i stanowiła symbol dynamicznego rozwoju przemysłu motoryzacyjnego. Budynek sprzedaży i biur, będący typowym przykładem architektury okresu powojennego, oddano do użytku w 1961 roku. Owalna portiernia doskonale oddaje estetykę i ducha lat 60. XX wieku. W 1993 roku obiekt przejęła spółka AVAG Holding SE, a od 2006 roku jest on prowadzony przez KADEA Berlin GmbH. Nazwa KADEA pochodzi od niemieckiego określenia Kaufhaus des Autos („Dom Samochodu”). Obecnie salon sprzedaży mieści się w zabytkowej hali, oddzielonej od części warsztatowej przeszkloną ścianą, dzięki czemu historyczna architektura harmonijnie współgra ze współczesną funkcją budynku.

Port Tempelhof
Port Tempelhof został otwarty nad Kanałem Teltow w 1906 roku. Był wyposażony w najnowocześniejsze wówczas urządzenia do przeładunku i ważenia towarów oraz posiadał własny urząd celny. O skali działalności portu świadczy rozległy magazyn, w którym przechowywano zboże, cukier, tytoń i wiele innych towarów. Port został poważnie uszkodzony podczas II wojny światowej, a następnie odbudowany w 1951 roku. Magazyn wykorzystywano jako część tzw. Rezerwy Senatu – zapasów żywności i innych niezbędnych artykułów gromadzonych na wypadek ponownej blokady Berlina. Po zakończeniu zimnej wojny teren portu zajęły różne przedsiębiorstwa oraz skład złomu. Nowy rozdział w jego historii rozpoczął się w 2009 roku, kiedy otwarto marinę wraz z restauracjami i sklepami, przekształcając dawny port przemysłowy w nowoczesną przestrzeń rekreacyjną.

Portalowy dźwig Vaubeka
Największy zabytkowy dźwig przeładunkowy w Berlinie – Ten dźwig był wykorzystywany do przeładunku węgla w latach 1935–1991. Jego stalowa konstrukcja, oparta na dwóch portalowych ramach, ma 122 metry długości i 22 metry wysokości. Na moście przeładunkowym zamontowano obrotowy wózek jezdny wyposażony w chwytak. Cała konstrukcja porusza się po szynach o długości 230 metrów, biegnących równolegle do Kanału Teltow. Dzięki temu możliwy był sprawny przeładunek węgla – ze statków na plac składowy, a następnie na kolej przemysłową, której tory przebiegały wzdłuż ulicy Teilestraße. Inwestorem budowy dźwigu było stowarzyszenie Vereinigte Berliner Kohlenhändler (VAUBEKA), zrzeszające berlińskich handlarzy węglem. Bliskość lotniska Tempelhof sprawiła, że w czasie mostu powietrznego do Berlina w 1948 roku dźwig odegrał ważną rolę jako punkt przeładunkowy. Węgiel dostarczany drogą lotniczą na lotnisko Tempelhof był transportowany tutaj, skąd rozprowadzano go dalej po mieście.

Rangierbahnhof Tempelhof (1891/1931)
Ta stacja rozrządowa została zbudowana pod koniec XIX wieku jako zaplecze dla towarowej części Anhalter Bahnhof. W kolejnych latach była systematycznie rozbudowywana. W okresie największej intensywności ruchu każdego dnia zestawiano i rozformowywano tu nawet 130 pociągów towarowych. Z rozległego zaplecza lokomotywowni zachowały się jedynie hala wachlarzowa oraz 50-metrowa wieża ciśnień. W 1952 roku stację zamknęły Koleje Państwowe NRD, a opuszczony teren stopniowo przejęła przyroda. Na początku lat 80. mieszkańcy zrzeszeni w inicjatywie obywatelskiej skutecznie zablokowali plany budowy nowej stacji towarowej, proponując przekształcenie tego obszaru w park. W 1993 roku przez w większości już zarośnięty teren przejechał ostatni pociąg, kończąc kolejowy rozdział historii tego miejsca.

Stacja kolejowa Papestraße (1901) Stacja kolejowa Südkreuz (2005)
Węzeł komunikacyjny i dworzec kolejowy przyszłości – Dworzec Papestraße, wybudowany w 1901 roku, był poprzednikiem obecnego dworca Südkreuz. To właśnie tutaj krzyżowały się linie kolejowe Drezdeńska i Anhalcka z Ringbahn – kolejową linią obwodową Berlina, ukończoną w 1877 roku. Po 1945 roku znaczenie tego węzła komunikacyjnego stopniowo malało. W 1992 roku Senat Berlina zatwierdził plan rozwoju sieci kolejowej i kolei miejskiej S-Bahn dla zjednoczonego miasta. W wyniku tych zmian Südkreuz stał się drugim najważniejszym dworcem kolejowym w Berlinie. Obecnie jest jednym z 16 „dworców przyszłości”, na których Deutsche Bahn testuje rozwiązania związane ze zrównoważoną mobilnością.

Stara nastawnia w Parku am Gleisdreieck
Park Gleisdreieck, nazwany od pobliskiej stacji metra „Gleisdreieck”, powstał na terenie dawnych stacji towarowych Anhalter Bahnhof i Potsdamer Bahnhof. Po podziale Berlina stacje przestały obsługiwać połączenia dalekobieżne. Choć znajdowały się w Berlinie Zachodnim, pozostawały pod kontrolą NRD. Z czasem popadły w ruinę. W latach 2011–2013 otwarto tu jeden z najnowocześniejszych parków Berlina, który łączy bogatą ofertę rekreacyjną z zachowanymi architektonicznymi śladami przeszłości. Obecnie przez park przebiegają jedynie czynne tory linii kolejowej dalekobieżnej oraz kolei muzealnej.

Ulica przeładunkowa przy dworcu towarowym Anhalter (1872–1880)
Brzuch Berlina – Ladestraße, czyli „ulica przeładunkowa”, stanowiła serce zaplecza towarowego dworca Anhalter Bahnhof, ukończonego w 1880 roku. Dwa wielokondygnacyjne budynki od frontu mieściły biura, natomiast dwa długie i wąskie magazyny służyły do przeładunku oraz czasowego składowania towarów. Początkowo magazyny miały długość 210 metrów, lecz w 1907 roku wydłużono je do około 320 metrów, aby sprostać rosnącemu natężeniu ruchu towarowego. Przy załadunku i rozładunku skrzyń pracowało około 400 robotników. Magazyn wschodni przeznaczony był dla towarów przychodzących, a zachodni – dla przesyłek wychodzących. Tory kolejowe biegły po zewnętrznych stronach budynków, natomiast od strony wewnętrznej czekały wozy, które odbierały przywiezione towary i rozwoziły je po całym mieście. Po II wojnie światowej dworzec towarowy utracił swoje znaczenie. Od 1990 roku jedyny zachowany budynek biurowy mieści Centrum Nauki Spectrum, należące do Niemieckiego Muzeum Techniki (Deutsches Technikmuseum). Znajdujący się za nim magazyn jest siedzibą wystawy „W ruchu” (On the Move). Magazyn przeznaczony niegdyś dla towarów wysyłanych, po drugiej stronie Ladestraße, od 1945 roku w większości pozostaje ruiną. Zachowane i nadające się do użytkowania fragmenty mieszczą dziś Junior Campus Niemieckiego Muzeum Techniki oraz scenę prób teatru Berliner Ensemble.

Węzeł metra (U-Bahn) – Gleisdreieck (1901/1913)
Węzeł metra (U-Bahn) – Gleisdreieck zostało zbudowane w 1901 roku jako trójkątny węzeł łączący pierwsze linie berlińskiego metra. Po wypadku, w którym zginęło kilka osób, stację przebudowano w 1913 roku na wielopoziomowy węzeł przesiadkowy.
Dzięki tej modernizacji ruch pociągów metra stał się bardziej efektywny. Od tego czasu pasażerowie mogą na tej stacji wsiadać i wysiadać z pociągów oraz wygodnie przesiadać się między liniami.